روشهاي تغيير رفتار را مي توان در چهار دسته مهم زير دسته بندي کرد|مجهزترین توانبخشی حسن‌آباد

روشهاي تغيير رفتار را مي توان در چهار دسته مهم زير دسته بندي کرد|مجهزترین توانبخشی حسن‌آباد

  1. روشهاي افزايش نيرومندي رفتارهاي مطلوب موجود
  2. روشهاي ايجاد رفتارهاي مطلوب تازه
  3. روشهاي نگهداري رفتارهاي مطلوب
  4. روشهاي کاهش و حذف رفتارهاي نامطلوب

روشهاي افزايش نيرومندي رفتارهاي مطلوب موجود

روش تقويت مثبت

در روش تقويت مثبت، پاسخ بارها تکرار می شود زيرا محرکی تشويق آميز در پی دارد.

عوامل مؤثر بر افزايش اثربخشی روش تقويت مثبت

براي اينکه روش تقويت مثبت بيشترين موفقيت را به بار آورد رعايت چند نکته زير ضروري است که بايد توسط معلم يا تغيير دهنده رفتار درضمن طراحي و اجراي برنامه هاي خود بدقت بکار گرفته شود.

انتخاب تقويت کننده هاي مناسب  

در صورتي به يک رويداد تقويت کننده گفته مي شود که ارائه آن بعد از رفتار منجر به افزايش فراواني آن رفتار شود.پس تقويت کننده هاي مثبت چيزهاي قطعي و مشخصي نيستند که براي همه افراد در همه شرايط اثر تقويتي يکساني داشته باشند؛ بلکه تقويت کننده هاي مختلف بر افراد مختلف تأثيرات متفاوتي دارند .

انواع تقويت کننده هاي مثبت

  1. تقويت کننده هاي نخستين: تقويت کننده هاي مثبت نخستين ذاتا” اثر تقويتي دارند و سبب اين خاصيت تقويتي آن است که نيازهاي فيزيولوژيکي را برطرف کرده و به بقاي ارگانيسم وابسته اند. مانند آب، غذا، هوا و خواب
  2. تقويت کننده هاي شرطي: در اصل خاصيت تقويت کنندگي نداشته اند، اما طبق قانون شرطي سازي پاسخگر، بر اثر مجاورت با تقويت کننده نخستين يا تقويت کننده هاي شرطي نيرومند، خاصيت تقويتي پيدا کرده اند. مثل: پول و مقام
  3. تقويت کننده هاي تعميم يافته: که در موقعيتهاي متعدد خاصيت تقويت کنندگي داشته باشند. مثل پول يا نمره براي دانش آموزان و دانشجويان
  4. تقويت کننده هاي اجتماعي: آن دسته از تقويت کننده هايي هستند که بوسيله ديگران در موقعيت اجتماعي به فرد داده مي شوند. مثل توجه و لبخند زدن
  5. تقويت کننده هاي پته اي يا معاوضه اي: پته به يک تکه کاغذ، ستاره، ژتون و مهر گفته مي شود که پس از رفتار مطلوب شخص، بعنوان تقويت کننده، به او داده مي شود و شخص مي تواند بعدا آنرا با غذا، شيريني و ساير تقويت کننده هاي مورد علاقه اش معاوضه کند.
  6. تقويت کننده فعاليتي: از فعاليتهايي که کودک يا دانش آموز دوست دارد انجام دهد مي توان بعنوان تقويت کننده براي فعاليتهايي که کمتر به آنها مي پردازد استفاده کرد. اين قانون رفتاري را اصل پريماک مي نامند.
  7. تقويت کننده قابل دستکاري: به فرصت بازي کردن با اسباب بازي، نقاشي کردن با مداد رنگي و سرگرميهاي ديگري از اين قبيل گفته مي شود.
  8. تقويت کننده هاي بازخوردي: به اطلاعاتي که از نتايج کار يا رفتار يک فرد به او داده مي شود بازخورد مي گويند. مثلا” اعلام نمرات دانش آموز پس از امتحان
  9. تقويت کننده هاي بيروني: که توسط فرد ديگری (مثل معلم يا پدر و مادر) به شخص داده مي شود.
  10. تقويت کننده هاي دروني: يعني تقويت کننده هايي که کنترل آنها بدست خود فرد است.

 

فوريت تقويت

فاصله ميان رفتار مطلوب دانش آموز يا کودک و عرضه کردن تقويت کننده به او چه مدت بايد باشد؟ پاسخ اين است که پس از بروز رفتار مطلوب، هرچه تقويت کننده را زودتر عرضه کنيم احتمال تقويت شدن آن رفتار بيشتر خواهد بود.

مقدار تقويت

مقدار تقويت به تعداد دفعات تقويت کردن فرد يا مقدار تقويت کننده اي که در هر دفعه تقويت به او داده مي شود اشاره مي کند. تصميم گيري درباره مقدار تقويت به عوامل مختلفي وابسته است. اگر از تقويت کننده نخستين استفاده مي شود ميزان محروميت و سيري  فرد از آن تقويت کننده ها عامل مهمي است که بايد در نظر گرفته شود. هرچند که محروميت و سيري را در استفاده از تقويت کننده هاي نخستين بايد بدقت رعايت کرد، در مورد تقويت کننده هاي شرطي و اجتماعي اين دو عامل نقش مهمي ايفا نمي کنند.

تازگي و تنوع تقويت کننده ها

تحقيقات انجام شده درباره اثربخشي تقويت کننده هاي متنوع نشان داده اند، وقتي که به افراد اجازه انتخاب از ميان تقويت کننده هاي مختلف داده مي شود روش تقويت مثبت به حداکثر کارآمدي خواهد رسيد

روش تقويت منفي

علاوه بر تقويت مثبت، تقويت منفي نيز سبب افزايش رفتار مي شود. در روش تقويت منفی، پاسخ تکرار می شود زيرا از بين بردن محرکی ناخوشايند را به دنبال دارد.

تقويت کننده هاي منفي يا محرکهاي آزاردهنده نيز مانند تقويت کننده هاي مثبت از دو دسته ی اصليِ تقويت کننده هاي منفي نخستين و تقويت کننده هاي منفي شرطي تشکيل مي يابند. تقويت کننده هاي منفي نخستين محرکهايي هستند که ذاتا آزارنده اند، مثل صداي شديد، حرارت زياد و غيره. تقويت کننده هاي منفي شرطي، محرکهايي هستند که در اثر مجاورت با تقويت کننده هاي نخستين خاصيت تقويت کنندگي پيدا مي کنند.

روشهاي ايجاد رفتارهاي تازه

روش شکل دهي  رفتار

براي اينکه رفتاري را به کودک يا دانش آموز بياموزيم بايد هر مرحله را قدم به قدم که به آن رفتار مي انجامد، تقويت کنيم. به بيان ديگر به رفتارهاي جزئي تري که به رفتار نهايي منجر مي شوند، پاداش دهيم.

روش زنجيره سازي رفتار

در روش زنجيره سازي اجزاي ساده رفتاري بدنبال هم قرار داده مي شوند و از ترکيب آنها يک رفتار پيچيده ظاهر مي گردد.

روشهاي نگهداري و گسترش رفتارهاي مطلوب

 قبل از اين بيان کرديم که اگر بخواهيم رفتار تازه اي را به کسي ياد بدهيم  يا فراواني رفتارهاي موجود در خزانه رفتاري او را تا سطح دلخواه بالا ببريم، بايد تمامي پاسخهاي مورد نظر را بلافاصله تقويت کنيم. به اين سبک تقويت، تقويت پياپي يا پيوسته مي گويند. اين سبک تقويت در آغاز يادگيري ضروري است. اما پس از آنکه رفتار مورد نظر بخوبي آموخته شد، يا فراواني آن به سطح دلخواه رسيد، بايد از روش تقويت ناپياپي يا ناپيوسته استفاده نماييم. در اين گونه تقويت، بعضي از پاسخها تقويت مي شوند، نه همه آنها. 

برنامه هاي تقويت  

 برنامه تقويتي نسبت ثابت(FR)

در اين برنامه، تقويت به ارائه تعداد مشخصي از پاسخها بستگي دارد؛ زمان مطرح نيست.

 

برنامه تقويتي نسبت متغير (VR)

در برنامه نسبت متغير، تعداد پاسخهاي لازم براي تقويت، از يک تقويت به تقويت بعدي فرق مي کند.

برنامه تقويتي فاصله اي ثابت (FI)

براساس اين برنامه، يک پاسخ تنها، بعد از گذشت مقدار زمان ثابتي، تقويت توليد مي کند.

 

برنامه تقويت فاصله اي متغير (VI) 

در برنامه تقويت فاصله اي متغير تقويت به گذشت زمان و يک پاسخِ تنها بستگي دارد، ولي برخلاف برنامه فاصله اي ثابت، زمان بين تقويتها در برنامه فاصله اي متغير از يک تقويت به تقويت بعدي فرق مي کند.

رقيق کردن برنامه تقويتي

بنابر آنچه گفته شد، براي نگهداري و ادامه يک رفتار تازه آموخته شده، پس از طي يک دوره تقويت پياپي يا پيوسته و کسب اطمينان از اينکه رفتار بخوبي آموخته شده است، رفتار را وارد يک دوره تقويت ناپياپي يا ناپيوسته مي کنيم، و بتدريج از تعداد تقويتها مي کاهيم تا اينکه رفتار زير کنترل محرک تقويت کننده محيط طبيعي درآيد. اين جريان کاهش تدريجي تقويت را رقيق کردن برنامه مي نامند.

روشهاي کاهش و حذف رفتارهاي نامطلوب

بطور کلي رفتارهاي نامطلوب را از دو راه مي توان کاهش داد. يکي از اين روش ها، جانشين ساختن رفتارهاي مطلوب بجاي آنها و کاهش دادن غير مستقيم رفتارهاي نامطلوب است، و ديگري کاهش دادن مستقيم رفتارهاي نامطلوب می باشد. به روشهايي که در مورد اول بکار مي روند، روشهاي مثبت کاهش گفته می شود. زيرا در همه آنها از اصل تقويت مثبت استفاده مي شود. روشهايي که در مورد دوم بکار مي روند، روشهاي منفي کاهش رفتار نام دارند. زيرا اين روشها حالت آزارنده داشته و داراي پيامدهاي منفي هستند.  

 

روشهاي مثبت کاهش رفتار

  1. تقويت تفکيکي رفتارهاي با نرخ کم (DRL)

بعضي از رفتارها اگر با فراواني يا نرخ کم انجام شوند مطلوبند، اما اگر به ميزان بيش ازحد نياز انجام گيرند نامطلوب يا مضر هستند. در اين روش تقويت وابسته است به پاسخهايي که با فراواني کمتري داده مي شوند.

  1. تقويت تفکيکي رفتارهاي ديگر (DRO)

در روش تقويت تفکيکي رفتارهاي ديگر همه رفتارهاي فرد تقويت مي شوند، بجز رفتار آماج که نامطلوب تشخيص داده شده است. به سخن ديگر، در اين روش، تقويت وابسته است به انجام ندادن يا حذف رفتار نامطلوب، نه انجام دادن آن. به همين سبب به اين روش حذف آموزي نيز گفته مي شود.

  1. تقويت تفکيکي رفتار ناهمساز (DRI)

در روش تقويت تفکيکي رفتار ناهمساز ازطريق تقويت نکردن رفتار نامطلوب و تقويت کردن رفتاري که با آن ناهمساز يا مغاير است، به کاهش رفتار نامطلوب اقدام مي شود. براي مثال دانش آموزي که در کلاس مزاحم همکلاسيهاي خود مي شود و کمتر به درس و کار خود مي رسد؛ هر وقت که اين دانش آموز آرام در صندلي خود مي نشيند و به انجام کارهاي خود مي پردازد و کاري به دانش آموزان ديگر ندارد، او را تقويت مي کنيم.

  1. سيري يا اشباع

براي متوقف کردن رفتارهاي نامطلوب در کودک يا دانش آموز به او اجازه بدهيم يا حتي اصرار کنيم که آن رفتار را ادامه دهد تا از انجام آن خسته شود و دلزدگي پيدا کند. نکته مهمي که درباره استفاده از اين روش بايد در نظر گرفت اين است که اين روش تأثير موقتي دارد، معلم بايد بجاي استفاده از روش سيري يا همراه آن از روش تقويت رفتارهاي ناهمساز استفاده کرده و رفتار مطلوبي را جانشين رفتار نامطلوب سازد.

 

Related posts